Döviz Fiyatı ve Reel Kur Endeksi

Döviz kuru bir para biriminin başka bir para birimi karşısındaki fiyatıdır. Döviz kurunun fiyatı,  bir mal, hizmet ya da finansal varlığı başka bir para birimiyle satın almak için ödenmesi gereken yerli para cinsinden değerdir. 1 ABD doları satın almak için ödenmesi gereken TL miktarı düştüğü zaman aynı miktar TL ile daha fazla ABD Doları satın alınabilecektir. Bu durumda yerli paranın değeri yükselmiş demektir. Yerli paranın değer kazanması 1 birim yabancı para almak için ödenmesi gereken yerli para miktarının azalmasıdır. 1 ABD Doları almak için ödenmesi gereken TL miktarı artıyorsa bu TL’nin değer kaybettiği ABD Doları’nın TL karşısında değer kazandığı anlamına gelir. Yerli paranın değer kaybetmesi 1 birim yabancı para alabilmek için ödenmesi gereken yerli para miktarının artmasıdır.

Bir örnekle Açıklamak gerekirse; Zincir bir restoranın ABD’ de sattığı hamburger fiyatını Türkiye’de sattığı fiyatla kıyaslamak istediğimizde yapmamız gereken hamburgerin fiyatın TL’ye çevirmektir. Hamburgerin Türkiye’de mi yoksa ABD’de mi daha ucuza satılmakta olduğu döviz kuruna bağlıdır. Hamburgerin fiyatı sabitken ABD Doları’nın fiyatı artıyorsa aynı hamburger için TL cinsinden daha fazla ödeme yapılması gerekmektedir. ABD Doları’nın fiyatı düştüğünde ise aynı hamburgere ödenecek fiyatın TL karşılığı azalır yani hamburgerin fiyatı TL olarak ucuzlamış olur.

Döviz kuru,  nominal döviz kuru, reel kur, çapraz kur, efektif kur, nominal efektif kur ve reel efektif kur başlıklarıyla incelenebilir. 

ÇAPRAZ KUR

Yabancı paraların birbiri cinsinden değerini ifade eder. Bir para biriminin başka bir para birimine çevrilmesi için başka bir yabancı para biriminin kullanıldığı yöntemdir. Çapraz kurlar yerli para içermez uluslararası piyasalarda ise çapraz kurlar ABD Dolar’ı içermeyen kurlardır. Çapraz kur hesaplarında aracı para olarak genelde dolar kullanılmaktadır. Bütün para birimlerinin dolar karşısında değeri bilinmektedir. Herhangi iki para birimi arasındaki değişim oranı bu şekilde hesaplanabilir. 

Ör/

GBP/USD= 1,5727

USD/JPY= 122.880

GBP/JPY= ?

1 GBP =1,5727 USD

1 USD= 122.880 JPY

1,5727 USD=? JPY

1,5727*122880=193.253

1 GBP= 193.253 JPY 

EFEKTİF KUR

Efektif kur yabancı paranın ulusal para karşısında değerine verilen addır. Alış ve satış olmak üzere iki şekilde uygulanır. Döviz almak için uygulanan kura efektif alış, döviz satmak için kullanılan kura ise efektif satış kuru denir. Dalgalı kur sistemini benimseyen ülkelerde efektif döviz kuru ülkenin en çok dış ticaret yaptığı ülkelerin paralarıyla olan kurların ağırlıklı ortalamasıyla hesaplanır. Ağırlık olarak ülkelerle yapılan ticaretin oranı kullanılır. 

NOMİNAL DÖVİZ KURU

En genel tanımıyla yabancı bir para biriminin yerli para birimi karşısındaki değeridir.  Nominal döviz kuru hesabında para biriminin ait olduğu ülkenin enflasyon oranı hesaba katılmaz. Piyasada geçerli kur nominal kurdur. Örnek vermek gerekirse 1 USD=2,6500 TL, 1 doların TL karşılığının 2.6500 TL olduğu anlamına gelir. USDTRY kurunun 2,7000’e gelmesi TL için nominal değer kaybıdır.  

 DK (Döviz Kuru)=Nominal Döviz Kuru için 1 birim yerli paranın yabancı para birimi cinsinden ifade edilmesi durumunda;

DK yerli=1/DK yabancı

Bu eşitliğe göre yerli paranın değer kazanması yerli paranın değerinde yabancı paranın değerine oranla bir artışı ifade etmektedir.

NOMİNAL EFEKTİF DÖVİZ KURU (NEK)

Belirli kritere göre seçilmiş çift taraflı nominal kurların uygun bir ağırlıklandırma yöntemiyle ortalaması alınarak hesaplanır ( TC Merkez Bankası nominal efektif döviz kurunu hesaplarken, Türkiye’nin dış ticaretinde önemli paya sahip ülkelerin para birimlerinden oluşan sepete göre TL’nin ağırlıklı ortalama değerini bulmaktadır) nominal efektif kur ülkeler arasındaki rekabet gücünü tam olarak yansıtmaz bu nedenle reel efektif kur endeksi hesabına gerek duyulmuştur. 

REEL KUR

Nominal kura enflasyon oranlarının eklenmesiyle oluşturulan kur değeridir. Özetle yerli para biriminin yabancı para karşısında satın alma gücüne göre hesaplanmış değerdir.

En basit haliyle reel kur hesaplamasında e.( Pf/P) formülü kullanılır.

Bu formülde;

E= Nominal Kur

Pf= Dış ülke TÜFE’si (yabancı ülke fiyat düzey)

P= İç TÜFE  (Ulusal fiyat düzeyi)

Reel döviz kuru hesaplanırken belli bir yıl baz alınır ve fiyatlar genel düzeyi 100 olarak kabul edilir.

ÖRNEK:

1 yıl önce USDTRY= 2,1500

1 Yıl sonra USDTRY= 2,5000

ABD 1 yıl önce enflasyon oranı = %2

Türkiye’de enflasyon oranı = %10 olsun;

ABD’de enflasyon %2 olduğunda fiyat düzeyi 100’den 102’ye

Türkiye’de enflasyon %10 olduğunda fiyat düzeyi 100’den 110’a yükselmiştir.

2.500*(102/110)=2.3118

USDTRY kuru 2,5000 düzeyindeyken enflasyon rakamları hesaba katıldığında USDTRY’nin reel değeri 2,3118’dir. Nominal olarak USDTRY kuru 2.50’ye geldiğinde %16 artmıştır. Ancak enflasyon arındırıldığında USDTRY’nin reel olarak 2.3118 ile %7.5 düzeyinde artmış olması gerekmektedir. Buradan TL’nin ilgili dönem içerisinde USD karşısında fazla değer kaybı yaşadığı yorumu yapılabilir.

Ülkenin dış ticaret hacminin büyük çoğunluğunu yansıtacak bir grup oluşturulup ülkelerin her birinin dış ticaretteki ağırlıkları hesaplanarak Reel Efektif Kur Endeksi hesaplanır. 

REEL EFEKTİF KUR

Reel efektif kur, nominal efektif kurun ülkeler arasındaki fiyat ve maliyet farklarıyla düzenlenmiş (düzeltilmiş) halidir. REK, NEK’ teki nispi fiyat etkilerinin arındırılmasıyla oluşturulan ortalamadır. Reel efektif döviz kuru ülke ekonomisi ile ilgili daha fazla bilgi içerdiğinden Merkez Bankasının uygulayacağı kur politikası reel efektif döviz kurudur.

REK hesaplanırken ülkenin dış ticaret hacminin büyük bölümünü yansıtacak bir sepet oluşturularak dış ticaret hacimlerine göre para birimlerinin ağırlıkları hesaplanır ve düzeltmenin yapılacağı gösterge rakamları bulunur.

TCMB kura müdahale için TÜFE bazlı REK hesabını dikkate alır. TCMB TÜFE esas alınarak yapılan REK hesaplamasında (2006-2008) Türkiye dış ticaretinin %80’ini kapsayan 36 ülke bulunmaktaydı. Yeni endekslerde ülke sayısı TÜFE bazlı endeks için 45 ÜFE bazlı endeks için 38’e çıkartılmıştır.  REK endeksi her ayın başında TCMB tarafından kamuoyuna açıklanmaktadır.

TCMB REK ÜLKE AĞIRLIKLARI 

  2003-2005 2006-2008 2009-2011
Almanya 16,7 14,6 12,3
Çin 5,6 8,7 12,3
İtalya 8,5 7,3 6,2
Fransa 6,5 5,5 5
ABD 3,6 3,9 4,5
İngiltere 4,6 3,7 2,9
Rusya 3,6 3,8 2,8
Kore 2,6 2,6 3,4
İspanya 3,4 3 2,6
Hollanda 3,5 3,1 2,6
Belçika 3,3 3 2,4
Irak * * 3,3
Ukrayna 1,9 2,5 1,9
Japonya 2,4 2,1 1,7
Romanya 2,7 2,9 2
Bulgaristan 3,1 3,1 2
İran 1 1,2 3,1
Azerbaycan 2,3 3 3,1
Hindistan 1,1 1,3 1,7
İsviçre 1,7 1,5 1,3
Polonya 1,6 1,6 1,5
Avusturya 1,6 1,4 1,3
Ürdün 1,1 1 1,8
İsveç 1,5 1,3 1,2
İsrail 1,5 1,4 1,3
Yunanistan 1,5 1,6 1,2
Mısır 1,1 1,1 1,8
Macaristan 1,1 1,3 1
Çek Cumhuriyeti 1,1 1 1,2
Suudi Arabistan 0,7 0,7 1
Kazakistan 1,1 1,4 1
Finlandiya 1   0,6
Libya 0,3 0,9 2,3
Cezayir 1,5 1 1,1
Tayland 0,5 1,5 0,7
Danimarka 0,8 0,7 0,6
Slovakya 0,5 0,7 0,7
Endonezya 0,5 0,7 0,4
Slovenya 0,6 0,5 0,4
Malezya 0,4 0,4 0,3
Norveç 0,5 0,4 0,4
Portekiz 0,5 0,5 0,3
Kanada 0,3 0,3 0,3
Katar 0,2 0,9 0,3
Brezilya 0,3 0,3 0,3
Toplam 100 100 100
Ülke Sayısı 44 44 45

Kaynak; TCMB Basın duyurusu sayı:2015-25

REEL EFEKTİF KUR HESAPLANMASI    

REK ekonomide rekabet gücünün değerlendirilmesinde kullanılan önemli bir makroekonomik göstergedir bu nedenle REK’ in doğru bir şekilde hesaplanması gerekir. Farklı reel kur hesaplama yöntemleri bulunmakla birlikte bütün hesaplamalarda en az bir tane fiyat endeksi kullanılmaktadır. REK hesaplanmasında TÜFE ve ÜFE’ye ek olarak birim iş gücü maliyeti, GSYİH deflatörü ve ihracat fiyatları da kullanılır.

Reel efektif kur, nominal efektif kurun ülkeler arasındaki fiyat ve maliyet farklarıyla (enflasyon farkı) düzenlenmiş (düzeltilmiş) halidir demiştik. Bir ülkenin sadece EURO ve DOLAR bazlı bir dış ticaret yürüttüğünü farz edelim. Dış ticarette euronun payı %40 doların payı %60 olsun. Bu durumda 0,4 Euro ve 0,6 dolardan oluşan bir nominal döviz sepeti oluşacaktır. Oluşturulan bu döviz sepeti seçilmiş bir göstergeyle düzeltilerek REK bulunur. TCMB REK hesabında TÜFE, ÜFE ve birim iş gücü maliyetini kullanmaktadır.

Türkiye’nin TÜFE’ye göre hesaplanmış REK örneği üzerinden gidersek, hem Türkiye’nin hem de sepetteki ülkelerin TÜFE oranı REK’ i etkilemektedir. Yurt içi TÜFE oranlarındaki artış REK’ i yukarı çekerken baz alınan ülkelerdeki artış REK’ i aşağı çeker yani Türkiye’deki TÜFE rakamları baz alınan ülkelerin ağırlıklı ortalamasını geçerse REK artar. Endeks hesaplanmasında baz alınan ülkelerde görülen TÜFE artışı ise REK’ i düşürür. Buradan anlaşılacağı gibi REK’ teki düşüş rekabeti arttırmaktadır.  

Türkiye’ de REK hesaplamasında kullanılan formül aşağıdaki gibidir. 

N=Kapsanan ülke sayısı

PTUR= Türkiye’ deki fiyat endeksi (TÜFE)

Wi= i ülkesinin Türkiye REK endeksi üzerindeki ağırlığı

Pi= İ ülkesinin TÜFE’si

Eitur= TL cinsinden İ ülkesinin parasının kuru

TCMB döviz piyasasına müdahale edip etmeyeceğine REK’ e bakarak karar verir. REK’ in 120-125 aralığında olması TL’nin değerlendiği anlamına gelmektedir. Bu durumda TCMB para politikası araçlarını kullanarak TL’ye müdahale edebilir.  TCMB,  REK’ in 125-130 aralığında olması durumunda daha sert önlemlerle müdahale edeceğini 130’un üzerine çıkması halinde elindeki bütün araçlarla müdahale edeceğini açıklamıştır. 

TCMB TÜFE BAZLI REEL EFEKTİF DÖVİZ KURU (2003=100) (HAZİRAN 2015) (REK HESAPLAMASINDA 2003 YILI BAZ ALINMIŞ VE 2003 YILINDA FİYATLAR GENEL DÜZEYİ 100 KABUL EDİLMİŞ) 

Dönem TÜFE Bazlı Reel
Efektif Döviz Kuru
(2003=100) (*)
TÜFE -Gelişmekte Olan
Ülkeler Bazlı Reel
Efektif Döviz Kuru
(2003=100) (*)
TÜFE -Gelişmiş Ülkeler
Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru
(2003=100) (*)
Oca.03 89,55 90,97 90,46
Şub.03 91,65 92,72 92,21
Mar.03 91,37 91,57 91,92
Nis.03 93,60 91,87 94,21
May.03 99,00 97,82 98,70
Haz.03 103,09 101,61 102,29
Tem.03 106,29 101,92 106,15
Ağu.03 107,72 109,02 107,94
Eyl.03 110,47 110,86 110,64
Eki.03 104,08 105,62 103,49
Kas.03 101,73 102,40 101,54
Ara.03 101,44 103,65 100,45
Oca.04 106,10 108,44 104,88
Şub.04 107,54 111,61 106,26
Mar.04 110,98 112,23 110,41
Nis.04 109,57 109,80 109,43
May.04 99,09 99,07 98,98
Haz.04 98,82 99,33 98,38
Tem.04 101,26 94,14 100,80
Ağu.04 101,06 93,19 100,75
Eyl.04 99,48 91,00 99,41
Eki.04 100,73 91,84 100,50
Kas.04 101,45 92,97 100,85
Ara.04 102,48 94,27 101,58
Oca.05 107,28 95,96 107,22
Şub.05 110,74 98,72 111,20
Mar.05 109,66 98,71 109,94
Nis.05 107,49 95,26 108,28
May.05 108,58 96,10 109,70
Haz.05 112,76 98,05 114,80
Tem.05 114,95 99,28 117,55
Ağu.05 113,37 97,26 115,66
Eyl.05 114,25 97,58 116,79
Eki.05 116,34 97,52 119,57
Kas.05 119,46 98,43 123,45
Ara.05 119,60 98,45 123,64
Oca.06 119,87 98,09 123,98
Şub.06 120,91 96,76 125,87
Mar.06 119,69 95,73 124,62
Nis.06 118,90 96,13 123,39
May.06 110,32 90,28 113,55
Haz.06 99,00 81,26 101,78
Tem.06 102,22 82,90 105,27
Ağu.06 106,97 85,55 110,03
Eyl.06 107,65 86,77 111,31
Eki.06 108,99 86,31 113,43
Kas.06 110,41 87,15 114,90
Ara.06 109,88 85,74 114,12
Oca.07 112,34 85,11 117,75
Şub.07 114,25 87,05 119,97
Mar.07 112,78 86,04 118,17
Nis.07 115,92 88,60 121,18
May.07 117,79 89,71 123,44
Haz.07 119,25 89,39 125,63
Tem.07 119,69 90,19 126,11
Ağu.07 116,95 87,27 123,48
Eyl.07 120,47 90,44 127,05
Eki.07 126,21 95,34 133,07
Kas.07 126,33 96,38 132,67
Ara.07 127,73 96,60 134,85
Oca.08 127,52 95,75 135,16
Şub.08 125,69 93,81 134,00
Mar.08 117,35 88,74 124,28
Nis.08 111,40 83,86 118,34
May.08 117,75 88,27 125,73
Haz.08 118,38 88,87 126,96
Tem.08 118,73 88,79 127,50
Ağu.08 126,37 92,44 137,40
Eyl.08 124,57 89,22 136,71
Eki.08 112,78 78,78 125,53
Kas.08 110,21 75,94 123,44
Ara.08 110,70 78,74 121,30
Oca.09 109,07 77,57 120,03
Şub.09 107,39 76,13 118,75
Mar.09 104,60 74,55 115,11
Nis.09 109,37 78,24 119,93
May.09 110,78 79,52 120,79
Haz.09 109,63 79,37 118,38
Tem.09 111,32 80,34 120,40
Ağu.09 112,19 81,23 120,92
Eyl.09 110,86 80,61 118,97
Eki.09 113,48 82,43 121,55
Kas.09 112,67 81,70 120,74
Ara.09 112,61 81,30 121,42
Oca.10 117,96 84,15 128,65
Şub.10 118,64 83,58 131,24
Mar.10 117,33 82,11 130,31
Nis.10 121,43 84,96 135,01
May.10 121,43 83,70 137,28
Haz.10 120,44 82,42 137,23
Tem.10 119,42 82,58 134,62
Ağu.10 120,82 83,71 135,76
Eyl.10 122,05 84,56 137,16
Eki.10 125,35 88,07 138,85
Kas.10 124,63 86,98 139,00
Ara.10 119,19 82,32 134,43
Oca.11 114,81 79,06 129,86
Şub.11 111,47 77,04 125,60
Mar.11 110,26 76,54 123,39
Nis.11 112,86 78,73 125,44
May.11 111,78 77,85 124,50
Haz.11 108,15 75,60 120,27
Tem.11 104,16 72,46 116,40
Ağu.11 98,39 68,41 110,07
Eyl.11 99,01 68,24 112,02
Eki.11 100,51 69,13 113,97
Kas.11 103,96 71,44 118,10
Ara.11 102,74 70,02 117,76
Oca.12 105,18 71,16 121,77
Şub.12 108,99 74,18 125,26
Mar.12 107,27 72,84 123,28
Nis.12 108,84 73,80 125,06
May.12 109,38 73,83 126,37
Haz.12 109,32 73,66 126,70
Tem.12 110,25 73,68 128,70
Ağu.12 110,85 73,99 129,46
Eyl.12 108,80 73,21 125,92
Eki.12 109,83 73,83 127,10
Kas.12 111,34 74,41 129,66
Ara.12 110,30 73,91 127,99
Oca.13 112,46 75,19 130,75
Şub.13 111,55 74,41 129,87
Mar.13 111,54 73,75 130,92
Nis.13 112,44 74,15 132,22
May.13 111,01 73,17 130,63
Haz.13 106,99 71,14 124,94
Tem.13 107,34 72,85 123,97
Ağu.13 105,56 73,14 120,21
Eyl.13 102,62 71,22 116,81
Eki.13 104,26 72,42 118,33
Kas.13 103,23 71,37 117,70
Ara.13 100,95 70,09 114,65
Oca.14 95,86 66,42 109,31
Şub.14 96,49 67,30 109,55
Mar.14 96,91 68,16 108,96
Nis.14 102,49 72,31 114,87
May.14 104,64 73,59 117,59
Haz.14 104,05 72,80 117,43
Tem.14 104,20 72,72 117,90
Ağu.14 103,61 72,21 117,77
Eyl.14 103,13 71,06 118,66
Eki.14 103,81 71,07 120,24
Kas.14 106,94 73,08 124,27
Ara.14 105,51 72,41 122,42
Oca.15 108,36 73,37 127,83
Şub.15 105,56 72,37 123,97
Mar.15 103,91 70,72 123,18
Nis.15 102,29 68,75 122,35
May.15 100,76 68,30 119,24
Haz.15 98,38 67,02 115,97
(*) Koyu renkle gösterilen değerler geçicidir.
 
Kaynak
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
http://www.tcmb.gov.tr